1858: Đà Nẵng, nơi tiếng súng đầu tiên nổ ra

Vịnh Đà Nẵng hôm nay là chỗ người ta ra hóng gió buổi chiều. Nhưng đây cũng là nơi cuộc xâm lược của thực dân Pháp vào Việt Nam bắt đầu.

Ngày 1 tháng 9 năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng. Họ chọn nơi này vì tính toán rất rõ: vịnh sâu, tàu lớn vào được, và từ đây ra kinh đô Huế chỉ hơn trăm cây số. Kế hoạch là đánh nhanh, chiếm Đà Nẵng làm bàn đạp, rồi tiến thẳng ra Huế buộc triều đình đầu hàng.

Kế hoạch đó không thành.

Triều đình cử Nguyễn Tri Phương vào chỉ huy. Ông không chọn dàn quân đối đầu trực diện với hải pháo — thứ mà quân Nguyễn không có cách nào chống lại. Thay vào đó ông cho đắp luỹ dài, đào hào, lập phòng tuyến chặn đường ra Huế, kết hợp vườn không nhà trống, không để đối phương lấy được lương thực tại chỗ.

Chiến thuật ấy khiến đội quân viễn chinh mắc kẹt ngay tại bãi biển. Họ chiếm được vài vị trí ven bờ nhưng không tiến sâu được. Rồi mùa mưa tới, và bệnh tật — kiết lỵ, sốt rét — bắt đầu giết lính nhiều hơn cả súng đạn.

Sau khoảng nửa năm giam chân, quân Pháp bỏ ý định đánh ra Huế và chuyển hướng vào Gia Định. Đà Nẵng không giữ được mãi, và cuộc chiến rồi cũng kết thúc theo cách chúng ta đều biết. Nhưng ở thời điểm đó, những người giữ đất ở đây đã làm được điều mà kế hoạch của đối phương không tính tới.

Điều ít được nhắc: phần lớn người ngã xuống trong những tháng ấy không phải quân chính quy, mà là dân binh các làng quanh vùng — người đi đắp luỹ, người tải lương, người cầm giáo giữ hào. Đà Nẵng có những khu nghĩa trủng quy tập hài cốt nghĩa sĩ thời kỳ này, do dân địa phương lập và trông nom qua nhiều thế hệ.

Đó là chi tiết tôi thấy đáng nhớ nhất. Chuyện dựng bia cho người chết trận không phải việc của triều đình xa xôi nào cả — nó là việc của những người sống ngay tại đó, tự làm, và làm suốt hơn trăm năm.

Bây giờ đứng ở bờ vịnh nhìn ra, khó mà hình dung. Nhưng biết rồi thì lần sau ra biển sẽ thấy khác một chút.