Đà Nẵng từng tên là Tourane — và năm ngôi làng bị cắt năm 1888 vẫn còn trên bản đồ

Hải Châu. Phước Ninh. Thạch Thang. Nam Dương. Nại Hiên Tây.

Nếu bạn sống ở Đà Nẵng hoặc đã ở đây vài ngày, bạn đã đi qua ít nhất một trong năm cái tên đó — chúng nằm trên biển tên phường, trên địa chỉ nhà, trên bảng chỉ đường.

Năm cái tên ấy có chung một nguồn gốc, và nó nằm trong một văn bản ký cách đây gần 140 năm.

Sắc dụ ngày 3 tháng 10 năm 1888

Hôm đó, vua Đồng Khánh buộc phải ký một đạo dụ ba điều, theo đó đất đai thuộc các thành phố Hà Nội, Hải Phòng và Đà Nẵng trở thành nhượng địa của Pháp — nghĩa là triều đình từ bỏ toàn bộ quyền hành trên những vùng đất đó.

Phần quy định kèm theo nói rõ: năm làng của huyện Hoà Vang nằm ở tả ngạn sông Hàn — Hải Châu, Phước Ninh, Thạch Thang, Nam Dương và Nại Hiên Tây — được cắt cho Pháp để lập nên thành phố nhượng địa Đà Nẵng, mà người Pháp gọi là Tourane.

Nói cách khác: bản đồ hành chính bạn đang dùng hôm nay vẫn còn giữ nguyên tên của năm ngôi làng bị cắt đi trong một buổi sáng năm 1888. Vài ngày nữa là tròn 138 năm.

Còn cái tên "Tourane" ở đâu ra?

Chỗ này tôi không dám chốt. Có thuyết cho rằng nó đọc trại từ "Cửa Hàn" qua nhiều đời người nước ngoài ghi lại; có thuyết truy về một địa danh gốc Chăm. Các giả thuyết vẫn còn tranh luận và tôi chưa thấy cái nào đủ dứt khoát để khẳng định. Chỉ chắc một điều: người Pháp dùng tên đó suốt gần sáu chục năm.

Thành phố ấy trông như thế nào

Tấm ảnh chụp từ máy bay phía trên cho thấy một chỗ mà người Đà Nẵng hôm nay sẽ nhận ra ngay: dải cát cong ôm lấy vịnh, sông Hàn cắt ngang, núi mờ phía sau. Nhưng thành phố thì gần như chưa có gì — nhà cửa bám một dải mỏng ven sông, còn lại là ruộng và cát.

Người Pháp dựng ở đây bộ khung của một thành phố cảng: cảng, đường sá, và những toà nhà hành chính kiểu này — Phòng Thương mại và Nông nghiệp Tourane. Kiến trúc thấp, có hàng cột, hàng rào sắt, giống hệt những gì họ dựng ở các đô thị thuộc địa khác.

Những gì còn lại, và đi xem được

Tấm bưu ảnh này đề năm 1924. Nhà thờ trong ảnh vẫn đứng nguyên ở đó tới bây giờ — người Đà Nẵng gọi là Nhà thờ Con Gà. Nếu bạn đã đi ngang qua nó, bạn sẽ thấy nó gần như không đổi. Tôi có viết riêng về nó ở bài mười lăm phút và một bức tường hồng.

Còn đây là Hải Vân Quan, chụp từ thời chưa có đường nhựa — mấy người gánh hàng đang leo lối bậc đá lên cổng. Cổng này có trước người Pháp khá lâu: xây năm Minh Mạng thứ 7, tức 1826. Mặt hướng về Đà Nẵng khắc ba chữ "Hải Vân Quan"; mặt quay về phía kinh đô Huế khắc sáu chữ "Thiên hạ đệ nhất hùng quan".

Ba cách để vượt con đèo đó ngày nay — và cách nào cũng có người chọn sai — thì tôi có nói ở bài riêng về đèo Hải Vân. Muốn dừng lại ở Hải Vân Quan thì phải đi xe có tài xế hoặc tự chạy, vì xe chạy thẳng không dừng.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm cũng dựng lên trong thời kỳ này, và đến giờ vẫn là nơi giữ bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn nhất nước — chi tiết ở bài riêng.

Vì sao lại là Đà Nẵng

Câu hỏi này có câu trả lời nằm xa hơn năm 1888. Đà Nẵng có vịnh nước sâu, kín gió, nằm ngay dưới chân đèo chắn ngang đất nước — nghĩa là ai giữ được nó thì giữ được cửa ngõ vào kinh đô. Đó cũng chính là lý do tiếng súng đầu tiên của cuộc xâm lược đã nổ ở đây năm 1858, ba mươi năm trước khi có tờ sắc dụ.

Lần tới đi ngang một tấm biển ghi Hải Châu hay Thạch Thang, bạn sẽ biết cái tên đó từ đâu ra. Thành phố này đổi tên, đổi chủ, đổi kích thước nhiều lần — nhưng tên của năm ngôi làng thì ở lại.

Ảnh tư liệu thuộc phạm vi công cộng — Wikimedia Commons. Bưu ảnh Tourane: Pierre Dieulefils. Ảnh cổng Hải Vân: André Salles.