Kazik — người Ba Lan chọn ở lại với Mỹ Sơn và Hội An

Đi hết phố cổ Hội An, ở một góc yên tĩnh, có một tượng đài bằng đá tạc chân dung một người đàn ông râu dài. Không phải người Việt. Bảng tên ghi: Kazimierz Kwiatkowski.

Người Hội An gọi ông ngắn gọn là ông Kazik.

Kazik là kiến trúc sư người Ba Lan, sang Việt Nam đầu những năm 1980 trong một chương trình hợp tác trùng tu di tích. Thời điểm đó đất nước vừa ra khỏi chiến tranh, còn rất nghèo, và Mỹ Sơn thì gần như bị bỏ quên: tháp đổ, bom mìn chưa dọn hết, cây rừng phủ lên các nền móng.

Ông ở lại. Không phải vài tháng, mà gần như phần đời còn lại. Ông làm ở Mỹ Sơn, rồi Hội An, rồi Huế. Ông sống với thợ Việt, học cách làm của họ, và ngược lại truyền cho họ phương pháp bảo tồn châu Âu.

Quan điểm của ông về trùng tu khá cứng rắn và đến giờ vẫn được nhắc lại: giữ nguyên hiện trạng, gia cố cái đang có, không dựng lại cái đã mất theo tưởng tượng của mình. Một phế tích thật thà có giá trị hơn một công trình mới trông giống đồ cổ.

Ông mất năm 1997 tại Huế, khi đang làm việc. Hai năm sau, Hội An và Mỹ Sơn cùng được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá thế giới. Ông không kịp thấy ngày đó.

Tượng đài ở Hội An là do người địa phương dựng lên. Điều làm tôi chú ý mỗi lần đi ngang không phải bức tượng, mà là chân tượng: thường có hoa tươi, và có khi có cả nén hương. Không ai bắt ai phải làm việc đó.

Đây có lẽ là điều tử tế nhất trong câu chuyện này. Một người nước ngoài đến làm việc cho di sản của một xứ không phải quê mình, làm tới lúc chết; và người xứ đó thì nhớ ông theo cách họ vẫn nhớ người nhà — bằng hoa và hương, chứ không chỉ bằng một tấm biển đồng.