Mỹ Sơn: những bức tường gạch không tìm ra mạch vữa

Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng ở Duy Xuyên, Quảng Nam, cách Đà Nẵng chừng 70 km. Từ thế kỷ 4 đến khoảng thế kỷ 13–14, người Chăm dựng ở đây hàng chục đền tháp thờ thần Shiva. Đó là gần một nghìn năm xây dựng liên tục trên cùng một mảnh đất — điều không nhiều nơi trên thế giới làm được.

Thứ khiến các nhà nghiên cứu quay lại Mỹ Sơn suốt hơn một thế kỷ không phải quy mô, vì tháp Chăm không đồ sộ như Angkor. Thứ giữ chân họ là kỹ thuật xây.

Đứng sát tường tháp mà nhìn, gần như không thấy mạch vữa. Các viên gạch khít vào nhau tới mức nhiều chỗ tưởng như cả bức tường được đẽo ra từ một khối. Gạch lại nhẹ, xốp, và chịu được mưa nắng miền Trung suốt hàng trăm năm mà không mọc rêu như gạch hiện đại.

Người ta đã thử nhiều cách giải thích: dùng nhựa cây dầu rái làm chất kết dính; mài mặt gạch rồi ghép khi còn ẩm; hoặc xây xong mới nung cả khối tháp. Đến nay vẫn chưa có kết luận cuối cùng — mỗi giả thuyết giải thích được vài hiện tượng và bí trước vài hiện tượng khác.

Điều đáng nói hơn: trong các đợt trùng tu, phần gạch mới chèn vào thường phân biệt được ngay bằng mắt thường. Màu khác, và theo thời gian thì xuống cấp nhanh hơn phần gạch cũ. Nghĩa là sau bao nhiêu năm với đủ thiết bị phân tích, chúng ta vẫn chưa làm lại được đúng thứ mà những người thợ ở đây đã làm từ hơn nghìn năm trước.

Mỹ Sơn cũng mang vết thương của thế kỷ 20. Năm 1969, một trận bom đã phá huỷ phần lớn nhóm A, trong đó có tháp A1 vốn được xem là công trình đẹp nhất khu di tích. Những gì còn lại hôm nay chỉ là một phần của thứ từng đứng ở đó.

Khu đền tháp được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá thế giới năm 1999.

Nếu đi: nên đi chuyến sớm nhất trong ngày — thung lũng kín gió, tới trưa rất nóng, và buổi sáng thì vắng. Đi giày kín vì đường trong khu là đường đất và đá. Có xe điện chở từ cổng vào, nhưng đoạn giữa các nhóm tháp vẫn phải đi bộ.

Và nếu được, hãy dành vài phút đứng thật gần một bức tường. Sờ tay lên chỗ tiếp giáp giữa hai viên gạch. Cái cảm giác không tìm ra đường vữa ấy đáng giá hơn mọi tấm ảnh chụp từ xa.